Lúa Nàng Nhen – hương lúa truyền thống của đồng bào Khmer vùng Bảy Núi

Lúa Nàng Nhen là giống lúa thơm truyền thống, gắn bó lâu đời với đời sống canh tác và văn hóa của đồng bào Khmer vùng Bảy Núi, trong đó có xã Tri Tôn. Trải qua nhiều thế hệ, giống lúa này vẫn được bà con gìn giữ như một phần ký ức bản địa, dù diện tích canh tác ngày càng thu hẹp.

Lúa Nàng Nhen có khả năng chịu hạn tốt, ít sâu bệnh, phù hợp với điều kiện ruộng trên và hoàn toàn phụ thuộc vào nguồn nước mưa tự nhiên. Mỗi năm lúa chỉ sản xuất một vụ. Theo tập quán canh tác, nông dân Khmer gieo mạ vào khoảng tháng 7, khi mùa mưa ổn định; sau 25–30 ngày thì nhổ mạ cấy. Thời gian sinh trưởng của lúa nàng nhen kéo dài khoảng 6 tháng, thu hoạch vào cuối năm, từ tháng 12 đến tháng 1 năm sau, ngay trước Tết Nguyên đán.

Thời gian sinh trưởng của lúa Nàng Nhen khoảng 6 tháng.(Ảnh: Kim Hane)

Hiện nay, bà con xã Tri Tôn đang bước vào cao điểm thu hoạch lúa Nàng Nhen. Dù năng suất không cao, bình quân chỉ đạt khoảng 450–500kg/công (1.000m²), nhưng nhờ được giá, thương lái thu mua giao động từ 15.000–18.000 đồng/kg, cao gấp gần ba lần so với lúa ngắn ngày, mỗi công lúa Nàng Nhen vẫn mang lại lợi nhuận từ 3–4 triệu đồng.

Ông Chau Âm, nông dân ấp Tô Thuận, xã Tri Tôn cho biết:“Lúa Nàng Nhen là giống lúa truyền thống của bà con Khmer, gạo rất thơm, trắng đẹp, cơm hơi dẻo nên nhiều người ưa chuộng. Có năm lúa mới trổ đã có người đến đặt tiền cọc mua trước. Năm nay tôi chỉ trồng khoảng 2 công để dành ăn, trước đây trồng nhiều hơn nhưng năng suất giảm dần nên trồng ít lại.”

Lúa Nàng Nhen được nông dân đem ra phơi sau khi thu hoạch, Ảnh: Kim Hane 

Một điểm đặc biệt trong canh tác lúa Nàng Nhen là bà con hạn chế sử dụng phân hóa học, chủ yếu dùng phân bò. Phân được trộn đều vào đất sau nhiều lần cày bừa, tạo lớp “hồ” dày trên mặt ruộng, giúp giữ nước, giữ dinh dưỡng và hạn chế rửa trôi khi mưa lớn. Nhờ đó, cây lúa phát triển ổn định, cho hạt gạo thơm tự nhiên, sạch và an toàn.

Ông Chau Phi, nông dân cùng ấp Tô Thuận, xã Tri Tôn chia sẻ:“Trồng lúa Nàng Nhen cực công ở khâu làm đất và cấy, nhưng bù lại nhẹ công chăm sóc. Lúa ít sâu bệnh, khi chín nếu bị ngã thì cắt tay, phơi bó vài ngày rồi mới đập. Rơm rạ cũng tận dụng nuôi bò, không bỏ phí gì.”

Theo thống kê, vụ mùa năm nay toàn xã Tri Tôn chỉ xuống giống khoảng gần 12ha lúa Nàng Nhen, bình quân mỗi hộ canh tác từ 0,5–2,5 công. Phần lớn sản lượng được bà con giữ lại để ăn hoặc làm quà biếu người thân, rất ít bán ra thị trường.

Đáng lo ngại, giống lúa Nàng Nhen hiện đang dần mất đi phẩm chất thơm ngon đặc trưng, do thay đổi tập quán canh tác từ sử dụng hoàn toàn phân hữu cơ sang phân hóa học, thuốc bảo vệ thực vật; đồng thời giống lúa cũng có dấu hiệu thoái hóa.

Ông Lâm Hữu Hạnh, Chủ tịch Hội Nông dân xã Tri Tôn cho biết: “Lúa Nàng Nhen không chỉ là cây trồng truyền thống mà còn mang giá trị văn hóa của đồng bào Khmer. Diện tích hiện không nhiều, chủ yếu phục vụ nhu cầu gia đình. Thời gian tới, địa phương sẽ tiếp tục tuyên truyền, vận động bà con giữ gìn giống lúa quý này, đồng thời từng bước nâng cao giá trị để gắn với sản phẩm đặc trưng của địa phương.”

Theo Ông Lê Văn Vũ- Kỹ Thuật viên- Trạm kỹ thuật Nông nghiệp khu vực Tri Tôn, cho biết: “Để khôi phục và phát triển lúa Nàng Nhen trên địa bàn xã Tri Tôn , cần xây dựng thị trường đầu ra ổn định, thông qua hợp đồng bao tiêu với giá cả hợp lý;  quy hoạch vùng sản xuất tập trung, đảm bảo chất lượng đồng đều. Khi đầu ra ổn định, lợi nhuận được nâng cao, giống lúa đặc sản này sẽ có cơ hội hồi sinh bền vững.”

Giữa nhịp sống hiện đại, lúa Nàng Nhen vẫn được đồng bào Khmer xã Tri Tôn âm thầm gìn giữ – như một phần bản sắc văn hóa, góp phần tạo nên hương vị rất riêng cho vùng đất Bảy Núi.

KIM HANE